Materiële bemiddeling: Zwarte Getijdenboeken
Centraal in dark waters staat een onwaarschijnlijke voorloper: de Zwarte Getijdenboeken, een zeldzaam type gebedenboek dat aan het einde van de 15e eeuw in Brugge werd vervaardigd. Deze handschriften zijn volledig op zwart geverfd perkament geschreven en verlucht met metallic inkten, waarvan het glinsterende oppervlak de religieuze inhoud als het ware tot leven bracht, vooral bij het flakkerende licht van kaarsen. Het lichaam én het boek in dezelfde weelderige noir de Flandre, populair aan het Bourgondische hof, hullen was zowel een sociale als een spirituele daad – de diepe verzadiging van het zwart was op zich al een teken van prestige en diepgang.
De zeven bewaard gebleven exemplaren lopen opvallend vooruit op de hedendaagse donkere schermen: een zwarte achtergrond waaruit licht voortkomt, een formaat dat bedoeld is om aangeraakt te worden, en een oppervlak dat de inhoud niet alleen omkadert, maar ook versterkt. Terwijl de zwarte handschriften kostbare objecten waren die slechts bij bijzondere gelegenheden door enkele leden van de Bourgondische adel werden gebruikt, bevinden hun digitale tegenhangers zich vandaag in ieders broekzak en worden ze talloze keren per dag geraadpleegd. Toch heeft de constante beschikbaarheid van het scherm niet geleid tot diepere vormen van betrokkenheid, maar juist tot steeds oppervlakkiger gebruik, vaak omschreven als doomscrolling, eindeloze feeds of simpelweg… verloren tijd.
Geënsceneerde aandacht: Operalibretti
In het donker van een operazaal wordt, voordat de voorstelling begint, een ander bemiddelend object gebruikt om het publiek te helpen zich onder te dompelen in het kunstwerk: het libretto.
Libretto’s bevatten traditioneel de teksten, beelden en context van het muziekstuk. Ze introduceren het universum van een productie en richten de aandacht van de toeschouwers. Door ze achteraf opnieuw te bekijken, verlengen ze bovendien de ervaring voorbij het evenement zelf. Zo functioneren ze tegelijk als souvenir en als een miniatuurheropvoering van de voorstelling, gematerialiseerd op papier. Net als de Zwarte Getijdenboeken maken ze van een object dat je in de hand houdt een portaal naar onderdompeling.
De libretti die de myDARKwaters-app inspireerden, zijn afkomstig van de Munt (Brussel) uit de jaren 1980, toen directeur Gerard Mortier het formaat transformeerde van functionele programmablaadjes tot spectaculaire objecten op zich.
Conclusie
De Zwarte Getijdenboeken, de libretti van de Munt en de hedendaagse donkere schermen delen zeker meer dan alleen hun oppervlak: al vijf eeuwen lang proberen immersieve, tastbare media de aandacht te verankeren en hun inhoud materieel te versterken. Zo worden ze drempels naar andere mentale landschappen.
Alle tentoongestelde materialen en de reflecties die ze opriepen, hebben het creatieve proces van myDARKwaters gevoed. Zet de ervaring voort via de app op mydarkwaters.com, of via de gedrukte boekversie op tafel.
Gecureerd door Marie Hartmann.